Инсон ўзгаришларга, аввало, ўз хонадони ва маҳалласидаги ҳаёт орқали баҳо беради. Кўчасига ичимлик суви келиши, фарзанди учун яқин жойда боғча очилиши, иш излаётган оила аъзосининг муносиб меҳнат билан банд бўлиши унинг эртанги кунга ишончини мустаҳкамлайди. Шу маънода, маҳаллани ривожлантириш мамлакат тараққиётини ҳар бир оиланинг турмуши билан боғлайдиган энг муҳим йўналишдир. Бу ерда қабул қилинган қарорнинг қадри ҳам, ажратилган маблағнинг самараси ҳам одамлар ҳаётида юз берган ўзгариш билан ўлчанади.

Президентимиз Шавкат Мирзиёев ташаббуси билан 2026 йилнинг «Маҳаллани ривожлантириш ва жамиятни юксалтириш йили» деб белгиланиши ана шу ёндашувни давлат сиёсатининг марказига олиб чиқди. Давлатимиз раҳбарининг 2025 йил 26 декабрдаги Олий Мажлис ва Ўзбекистон халқига Мурожаатномасида ислоҳотлар самараси мамлакатнинг барча ҳудудларида, ҳар бир фуқаронинг кундалик ҳаётида сезилиши зарурлигига алоҳида урғу берилган эди.

Йил номида маҳалла ривожи билан жамият юксалишининг биргаликда ифодаланиши чуқур мазмунга эга. Оиладаги иқтисодий барқарорлик, ёшнинг таълим олиш имконияти, кексанинг ижтимоий ҳимояси, қўшнилар ўртасидаги ҳамжиҳатлик жамиятнинг умумий ҳолатига таъсир қилади. Шунинг учун маҳалла сиёсатига фақат ободонлаштириш тадбирлари доирасида қараш унинг мазмунини торайтиради. Бугунги вазифа ҳудудда яшаш учун қулай шароит яратиш билан бирга, инсоннинг ўз салоҳиятини рўёбга чиқаришига йўл очишдан иборат.

Сентябрь ойига келиб, йил давомидаги қарорлар, ўрганишлар ва ҳудудий ташрифларни ўзаро боғлиқ ҳолда таҳлил қилиш имкони пайдо бўлди. Уларда маҳалланинг молиявий имкониятларини кенгайтириш, маҳаллий иқтисодиётни жонлантириш, хизматларни аҳолига яқинлаштириш ва масъулларнинг ҳисобдорлигини ошириш масалалари бир-бирини тўлдирмоқда.

Маҳаллага эътиборнинг амалий мазмуни

Давлат раҳбарининг маҳаллаларга бориб, хонадонлар шароити, тадбиркорлик фаолияти ва ижтимоий объектлар билан бевосита танишиши бошқарув учун муҳим ахборот манбаидир. Ҳудуд бўйича умумий кўрсаткич ижобий бўлиши мумкин, аммо унинг ортида айрим кўчалардаги сув танқислиги, ишга қатнов қийинлиги ёки боғчага эҳтиёж кўринмай қолиши эҳтимоли бор. Жойлардаги мулоқот ана шу фарқни очиш, умумий дастурни аниқ манзилдаги эҳтиёж билан солиштириш имконини бермоқда.

Биттагина мисол, жорий йилнинг 18 март куни Самарқанд вилояти Нарпай туманида ўтказилган йиғилишда Самарқанд вилояти маҳаллалари инфратузилмаси учун 100 миллион доллар, Ургут туманига қўшимча
50 миллион доллар ажратилгани маълум қилинди. Туманларнинг иқтисодий имкониятлари, меҳнат ресурслари ва аҳолининг касбий кўникмаларини таҳлил қилиб, ҳар бир ҳудуднинг ички ривожланиш моделини шакллантириш вазифаси қўйилди.

Шунингдек, Наманган вилояти, Норин туманидаги «Янги Наманган» маҳалласида Президент топшириқлари асосида ижтимоий ва ишлаб чиқариш инфратузилмасини ривожлантириш ишлари олиб борилаётгани ҳам шу йўналишдаги мисолдир. Наманган вилояти ҳокимлигининг 2026 йил
10 мартдаги ахборотида қурилиш ва ободонлаштириш жараёнлари ўрганилгани, лойиҳаларни сифатли якунлаш ва тадбиркорликни ривожлантириш бўйича вазифалар берилгани қайд этилган.

Мазкур тажрибада ижтимоий объектлар билан ишлаб чиқариш инфратузилмасининг бирга кўрилиши аҳамиятли. Янги бино аҳолига хизмат кўрсатишни яхшиласа, янги корхона ёки устахона унинг даромадини оширади. Бандлик ва хизматлар бир ҳудудда ривожланса, одамнинг ишга, таълимга ёки зарур ёрдамга етиб бориш харажати ҳам камаяди. Маҳаллани комплекс ривожлантиришнинг иқтисодий маъноси ана шунда.

Обод муҳит ва бандлик биргаликда ривожланганда

Президентимизнинг 13 июль куни Тошкент вилояти, Бекобод шаҳридаги «Дўстлик» маҳалласи ва «Хос ёз» канали бўйидаги ишлар билан танишуви ободонлаштиришни иқтисодий фаоллик билан боғлаш мумкинлигини кўрсатди. Расмий ахборотга кўра, канал бўйида 3 километр пиёдалар йўлаги ва иккита кўприк қурилган, 27 та савдо ва хизмат кўрсатиш объекти ташкил этилиб, 167 та доимий иш ўрни яратилган. «Дўстлик» маҳалласида эса жорий йил тадбиркорлар киритган 1,1 миллиард сўм инвестиция ҳисобига хизмат кўрсатиш ва умумий овқатланиш объектлари очилиб, 25 та янги иш ўрни пайдо бўлган.

Бу мисолда бир ҳудуддаги икки натижа ўзаро боғланмоқда: одамлар сайр қилиши ва дам олиши учун қулай жой пайдо бўляпти, шу жой атрофида хизматларга талаб шаклланяпти. Демак, пухта режалаштирилган жамоат макони кичик бизнес учун ҳам имконият яратади.

Бекободдаги мулоқотда давлатимиз раҳбари бунёд этилаётган объектлар аҳолига хизмат қилиши, одамлар ўзгаришлар самарасини кундалик турмушида кўриши зарурлигини таъкидлади. Бу талаб ҳар қандай маҳалла лойиҳасини баҳолашда асос бўла олади.

Жорий йилнинг 18 сентябрь куни Қорақалпоғистонга ташриф доирасида Президентимиз Нукус туманидаги «Дийқан арна» маҳалласида бўлди. Бу ерда 4,5 миллиард сўм ҳисобидан 60 ўринли боғча фойдаланишга топширилган, маҳаллий бюджетнинг 1 миллиард сўм маблағига футбол ва воркаут майдончалари барпо этилган. Маҳаллада «Смарт маҳалла» тизими жорий қилинган. Асаларичиликка ихтисослашув доирасида 20 дан ортиқ хонадон асалари боқмоқда; йил якунигача яна 100 та хонадонни кооперация асосида ушбу фаолиятга жалб қилиш режалаштирилган.

Дийқан арна мисоли маҳалладаги иқтисодий йўналишни аҳолининг амалий тажрибаси билан боғлаш муҳимлигини кўрсатади. Асал етиштириш атрофида уни қайта ишлаш, қадоқлаш, асалари қутиси тайёрлаш ва сотувни ташкил қилиш каби қўшимча ишлар пайдо бўлиши мумкин.

Самарқанд, Наманган, Бекобод ва Нукусдаги мисолларни бирлаштирадиган жиҳат — маҳаллани ривожлантиришда инфратузилма билан аҳоли даромадини бирга кўришдир. Ҳар бир ҳудуднинг ечими турлича бўлса-да, кутилган натижа одам учун қулай яшаш муҳити ва барқарор тирикчилик манбаидир.

Маблағнинг самараси маҳалладаги натижада кўринади

Шуни алоҳида таъкидлаш керакки, 22 июндаги тақдимотда 37 та «оғир» туман ва 915 та «оғир» маҳалла билан ишлаш тизими ҳақида ахборот берилди. Уларнинг инфратузилмасини яхшилашга республика бюджетидан 12 триллион сўм йўналтирилгани, қўшимча ажратмалар натижасида маҳаллий даражада яна 4 триллион сўм ресурс шакллангани қайд этилди.

Жорий йил 16 июль куни Президентимиз бошчилигидаги йиғилишда келтирилган маълумотларга кўра, инфратузилма ва тадбиркорлик учун шароит яратиш мақсадида туманларга ўртача 250 миллиард сўмдан, маҳаллаларга 5,5 миллиард сўмдан маблағ берилган. Маҳалла бюджетларига ўртача 150–200 миллион сўм тушгани ҳам қайд этилган. Маҳалланинг ўз даромад манбалари бўлиши кичик, аммо аҳоли учун сезиларли масалаларни тезроқ ҳал қилишга ёрдам бермоқда. Масалан, хавфли йўлакни тартибга келтириш ёки маҳалла майдончасини таъмирлаш учун узоқ келишувлар занжири қисқармоқда.

Маҳалла раиси ва жамоанинг умумий масъулияти

Маҳалла бошқарувидаги муҳим ўзгаришлардан бири маҳалла раисининг ҳудуднинг «иқтисодий буюртмачиси» сифатидаги вазифасидир. Бугунги кунда бу масалада ҳам алоҳида эътибор қаратилиб келинмоқда: эҳтиёжни аниқ ҳисоблаш, лойиҳа тайёрлаш ва масъул ташкилотлар олдига вазифа қўйиш зарурлиги белгиланди. Унинг амалий мазмуни маҳалладаги муаммони ечимга тайёр ҳолатга келтиришдир.

«Маҳалла еттилиги»нинг ҳамкорлиги ҳам шу нуқтада аҳамият касб этади. Бир оилада ишсизлик, боланинг таълимдан ортда қолиши ва ижтимоий ёрдамга эҳтиёж бир вақтда учраши мумкин. Ҳар бир масъул бу ҳолатнинг фақат ўз қисмига қараса, оиланинг умумий муаммоси сақланиб қолади. Ягона иш режаси эса ёрдамнинг кетма-кетлигини белгилаш, вазифалар такрорланишини камайтириш ва ечимни охиригача етказиш имконини беради.

Бу ҳамкорликда маҳалла банкирининг иштироки ҳам муҳим. 16 июлда банкирларнинг ҳудуддаги бўш иш ўринлари ва касбий талабни аниқлаши, ишсизларни тегишли касбга ўқитиш билан боғлаши вазифаси қўйилди. Демак, ўқув курсини ташкил қилишдан олдин иш берувчига қандай ходим кераклигини билиш зарур. Ўқишни тугатганлар сонидан кейинги муҳим кўрсаткич уларнинг ишга жойлашиши ва ишда сақланиб қолишидир.

Даромадли меҳнатга олиб борадиган иқтисодий сиёсат

Маҳаллада тадбиркорликни ривожлантириш ҳақида гапирганда кредит ажратиш, ускуна бериш ва иш ўрни яратиш ўртасидаги боғлиқликни тўлиқ кўриш керак. Молиявий ресурс ишни бошлашга ёрдам беради, аммо унинг давом этиши маҳсулот ёки хизматга талаб, малака, таъминот ва сотувга боғлиқ. Шунинг учун ҳар бир ташаббуснинг иқтисодий истиқболи баҳоланиши, фуқарога имконият билан бирга ўз зиммасига олаётган мажбурияти ҳам тушунтирилиши зарур.

Июль ойидаги йиғилишда олти ой давомида кичик лойиҳаларга 18,5 триллион сўм йўналтирилгани, 110 минг микролойиҳа амалга оширилиб, 259 минг нафар аҳоли бандлиги таъминлангани маълум қилинди. Айни вақтда 47 та маҳаллада атиги иккитадан микролойиҳа ишга туширилгани танқид қилинди.

Ижтимоий ҳимояда инсоннинг ҳолати асосий мезон

Маҳалланинг ишонч маркази бўлиши, айниқса, қийин вазиятга тушган оила билан ишлашда билинади. Ёрдам сўраб келган инсон учун аризаси қайси идорага тегишли эканидан кўра, масаласи адолатли ўрганилиши муҳим. Шунинг учун ижтимоий хизматни яшаш жойига яқинлаштириш унинг қулайлигини ошириш билан бирга, ходимнинг фуқаро тақдири учун масъулиятини ҳам кучайтиради.

Ногиронлиги бўлган шахслар ва ўзгалар парваришига муҳтож кексалар учун маҳалланинг қулайлиги алоҳида аҳамиятга эга. Йўлак, бинога кириш, хизмат олиш тартиби инсоннинг мустақил ҳаракатланишини осонлаштириши керак. Маҳалла ободлигини баҳолашда ундан кимлар фойдалана олаётганини сўраш шунинг учун муҳим. Ҳамма учун очиқ ва қулай муҳит маҳалладаги ижтимоий адолатнинг амалий ифодасидир.

Рақамли бошқарув мурожаат ечимига хизмат қилиши керак

Жорий йилнинг 22 июндаги тақдимотда 35 та вазирлик ва идоранинг ахборот тизимларини «Рақамли маҳалла» платформасига улаш, мурожаатларни таҳлил қилиш ва муаммоларга тезкор ечим белгилаш вазифалари баён этилди. Бу йўналиш идоралар ўртасидаги маълумот алмашинувини яхшилаш учун муҳим. Унинг фуқаро учун фойдаси эса бир хил маълумотни қайта-қайта топшириш ва турли ташкилотларга бориш эҳтиёжи камайишида намоён бўлмоқда.

Рақамлаштириш натижасини платформага киритилган ёзувлар сони билан ўлчаш чекланган тасаввур беради. Мурожаат қанча вақтда ҳал бўлгани, такрорий мурожаатга нима сабаб бўлгани ва фуқаро натижадан хабардор қилингани ҳам аҳамиятли. Электрон тизим ходимни ортиқча ҳисоботдан озод этиб, одамлар билан ишлашга кўпроқ вақт берса, унинг амалий қиймати ортади.

Маълумотлар таҳлили раҳбарга қайси маҳаллада муаммо кўпроқ такрорланаётганини кўрсатиши мумкин.

Хавфсизлик ва экологик муҳит кундалик фаровонликнинг қисми

Тинч ва хавфсиз маҳалла оиланинг фаровонлиги учун зарур шартдир. Ёритилган кўча, болаларнинг хавфсиз қатнови, оиладаги низога ўз вақтида ёрдам, ишсиз ёш билан манзилли ишлаш бир-бирини тўлдиради. Шу боис профилактика фаолиятида ҳодисадан кейинги чора билан чекланмасдан, хавф пайдо бўлишига олиб келаётган шароитларни ўрганиш муҳим.

Июль йиғилишида ҳам жиноятчиликнинг олдини олишда хавфсиз кўча ва йўлаклар ташкил қилиш, оилаларга психологик ёрдам бериш, эҳтиёжманд ва ишсиз фуқаролар билан манзилли ишлашга эътибор қаратилди. Бу чораларнинг умумий мазмуни инсонни муаммо билан ёлғиз қолдирмасликдир. Маҳаллада ёшнинг бўш вақтини мазмунли ташкил қилиш, мурожаатини эшитиш ва касбга йўналтириш узоқ муддатли натижа учун аҳамиятли.

Яшаш муҳитининг экологик сифати ҳам маҳалла сиёсатининг ажралмас қисмига айланмоқда. 21 сентябрь куни Президентимизга тақдим этилган таклифларда кўкаламзорлаштириш самарасини дарахтларнинг бир, уч ва беш йилдан кейинги ҳолатига қараб баҳолаш зарурлиги таъкидланди. Ҳар бир маҳалла учун кўчат тури, экиладиган жой ва суғориш тизими акс этган «яшил харита»ларни тайёрлаш топширилди. Аҳоли гавжум жойлар ва пиёдалар йўлакларида соя берувчи дарахтларни кўпайтиришга эътибор қаратилди.

Бу ерда натижани баҳолашнинг жуда муҳим қоидаси намоён бўляпти: бажарилган ишнинг кейинги ҳолати ҳам текширилиши керак. Кўчат экиш харажати уни сақлаб қолиш чоралари билан бирга режалаштирилса, аҳоли узоқ йил фойдаланадиган яшил ҳудуд пайдо бўлади.

Депутатлик назорати ва аҳоли иштирокининг аҳамияти

Маҳалладаги ўзгаришлар барқарор бўлиши учун қарор қабул қилиш, ижро ва жамоатчилик назорати ўзаро боғланиши керак. Назоратни маблағ ўзлаштирилгани ҳақидаги ахборотни эшитиш билан бирга лойиҳа белгиланган муддатда ва сифатда бажарилганми, аҳоли ундан фойдаланяптими, муаммо ҳақиқатда бартараф бўлганми — натижа шу саволлар орқали очилади. Агар иш кечикса, сабабини аниқлаш, масъул идораларни бир ечим атрофида бирлаштириш ва ижрони қайта кўриш зарур. Депутатлик назоратининг таъсирчанлиги ҳам шунда намоён бўлмоқда.

2026 йилдаги вазифалар ва ҳудудлардаги амалий мисоллар маҳалланинг мамлакат тараққиётидаги ўрни янада кенгаяётганини кўрсатмоқда. Молиявий имкониятлар, бандлик дастурлари, ижтимоий хизматлар, рақамлаштириш ва экологик ташаббуслар бир манзилда — инсон яшайдиган маҳаллада туташмоқда. Уларнинг уйғунлиги таъминланмоқда, алоҳида лойиҳаларнинг самараси ҳам кучаймоқда.

Президентимизнинг маҳаллаларга қаратаётган доимий эътиборини жойлардаги амалий натижа билан давом эттириш барчамиздан изчил меҳнат талаб қилади. Бу вазифада маҳалла раиси, «еттилик», банк, ҳокимлик ва депутатнинг ўз ўрни бор. Уларнинг иши бир оиланинг муаммоси ечилишида туташгандагина давлат томонидан яратилган имконият фуқаро учун ҳақиқий нафга айланади.

Маҳалла йилининг энг ишончли баҳоси — яшаш шароити яхшиланган хонадон, барқарор меҳнатга эга бўлган инсон, зарур хизматни ўз вақтида олган оила ва ўз ҳудуди келажагига дахлдор фуқародир. Ана шу натижалар кўпайган сари маҳалла одамлар учун ишонч, таянч ва имкониятлар маркази сифатида мустаҳкамланмоқда. Жамият юксалиши ҳам ҳар бир маҳалладаги ана шундай аниқ ўзгаришлардан бошланади.

Абдулло Аслонов,

Олий Мажлис Қонунчилик палатаси депутати,

O'zLiDeP Сиёсий Кенгаши Ижроия қўмитаси раисининг ўринбосари